مطالب مشابه
مبنای تشخیص درستی یا نادرستی روایات، همواره یکی از بحثهای مهم در فهم معارف دینی بوده است. در این نگاه، قرآن بهعنوان معیار و منبع اصلی هدایت، ملاک سنجش روایات قرار میگیرد؛ یعنی روایت باید با اصول و آموزههای قرآن بررسی و ارزیابی شود، نه اینکه اصل قرآن با هر روایتی سنجیده و زیر سؤال برده شود. در این مقاله، این موضوع را بررسی میکنیم که جایگاه قرآن و روایات در شناخت حقیقت چیست و چرا باید میان «سنجش روایت با قرآن» و «سنجش قرآن با روایت» تفاوت قائل شد.
قرآن؛ معیار سنجش روایات
مقدمه
در مباحث دینی، یکی از پرسشهای مهم این است که اگر روایتی به پیامبر(ص) یا امامان(ع) نسبت داده شود، چگونه میتوان از درستی آن اطمینان پیدا کرد؟ آیا هر روایتی که در یک کتاب حدیثی آمده، بدون بررسی باید پذیرفته شود، یا لازم است محتوای آن با معیارهای دیگری سنجیده شود؟
یکی از مهمترین معیارها، قرآن کریم است؛ کتابی که در نگاه مسلمانان، اصل و اساس هدایت الهی است. بنابراین میتوان این پرسش را مطرح کرد که آیا باید قرآن را با روایات بسنجیم تا ببینیم قرآن درست است یا باید روایات را با قرآن بررسی کنیم تا میزان سازگاری آنها با وحی الهی مشخص شود؟
قرآن؛ معیار اصلی
قرآن خود را کتاب هدایت معرفی میکند و مسلمانان آن را وحی الهی میدانند. از همین رو، هنگامی که سخنی به دین نسبت داده میشود، طبیعی است که یکی از مهمترین معیارهای بررسی آن، سازگاری یا ناسازگاریاش با قرآن باشد.
اگر روایتی با یک اصل روشن و قطعی قرآن در تعارض باشد، نمیتوان صرفاً به دلیل وجود آن روایت در یک منبع حدیثی، آن را بدون بررسی پذیرفت. زیرا اعتبار یک کتاب یا سند، بهتنهایی به معنای صحیح بودن تکتک مطالب آن نیست.
در نتیجه، روایت باید در جایگاه خود مورد بررسی قرار گیرد و قرآن میتواند یکی از مهمترین معیارهای این ارزیابی باشد.
تفاوت دو روش
میان دو رویکرد تفاوت اساسی وجود دارد:
روش نخست:
روایت را بررسی میکنیم و میپرسیم: آیا این روایت با قرآن و اصول قطعی دین سازگار است؟
روش دوم:
ابتدا یک روایت را معیار قرار میدهیم و سپس میخواهیم بر اساس آن درباره درستی یا نادرستی خود قرآن قضاوت کنیم.
در رویکرد نخست، قرآن بهعنوان معیار بالادستی قرار گرفته و روایت مورد ارزیابی قرار میگیرد. اما در رویکرد دوم، یک گزارش تاریخی یا حدیثی در جایگاهی قرار میگیرد که بتواند درباره اصل قرآن داوری کند؛ این مسئله از نظر منطقی نیازمند بررسی جدی است.
آیا هر روایتی معتبر است؟
پاسخ منفی است. وجود یک روایت در یک مجموعه حدیثی، بهتنهایی برای اثبات قطعی صدور آن از پیامبر(ص) یا امام(ع) کافی نیست.
برای بررسی یک روایت میتوان معیارهای مختلفی را در نظر گرفت؛ از جمله:
- بررسی سند و راویان
- بررسی محتوای روایت
- مقایسه با قرآن
- بررسی هماهنگی با اصول قطعی دین
- بررسی تعارض یا عدم تعارض با روایات معتبر دیگر
- توجه به شرایط تاریخی و زمینه صدور روایت
بنابراین، حدیثپژوهی به معنای پذیرش بدون بررسی همه روایات نیست؛ بلکه یکی از وظایف پژوهشگر، تشخیص روایت معتبر از روایت ضعیف، جعلی یا قابل مناقشه است.
اگر روایتی با قرآن تعارض داشت چه کنیم؟
در اینجا باید میان «تعارض واقعی» و «تعارض ظاهری» تفاوت گذاشت.
گاهی ممکن است روایت در نگاه اول با یک آیه ناسازگار به نظر برسد، اما با بررسی دقیقتر مشخص شود که روایت درباره موضوع دیگری سخن میگوید یا آیه و روایت هرکدام ناظر به شرایط متفاوتی هستند.
اما اگر پس از بررسی دقیق، روایتی با یک اصل روشن و قطعی قرآنی ناسازگار باشد، نمیتوان صرفاً با استناد به همان روایت، قرآن را کنار گذاشت یا صحت قرآن را زیر سؤال برد. در چنین شرایطی، ابتدا باید در اعتبار، سند، معنا و برداشت از روایت تجدیدنظر کرد.
قرآن و روایت؛ تقابل یا تکمیل؟
این بحث به معنای کنار گذاشتن روایات نیست. روایات میتوانند در فهم بسیاری از جزئیات، توضیح مفاهیم و تبیین برخی آیات نقش مهمی داشته باشند.
مسئله این است که روایت و قرآن نباید در جایگاه یکسانی از نظر منبع وحیانی قرار داده شوند. قرآن، متن وحی الهی است؛ اما درباره روایتی که قرنها بعد نقل و ثبت شده، باید درباره سند و میزان انتساب آن به معصوم تحقیق کرد.
پس میتوان گفت:
قرآن، معیار است و روایت نیازمند ارزیابی.
این نگاه نه به معنای نفی حدیث است و نه به معنای بیاعتبار دانستن تمام روایات؛ بلکه به معنای آن است که در مواجهه با روایات، نباید قدرت نقد و بررسی را کنار گذاشت.
یک نکته مهم درباره مخالفان این دیدگاه
در بحثهای اعتقادی، گاهی مخالفان یک دیدگاه با تعابیر بسیار تند توصیف میشوند. اما بهتر است میان نقد یک عقیده و توهین به افراد تفاوت گذاشته شود.
اگر کسی معتقد باشد که قرآن باید با روایات سنجیده شود، میتوان با استدلال درباره مبنای این دیدگاه بحث کرد و نشان داد که چرا تقدم دادن یک روایت بر قرآن میتواند از نظر مبنایی محل اشکال باشد؛ اما نسبت دادن عناوین تحقیرآمیز به افراد، جای استدلال علمی را نمیگیرد.
هدف از یک بحث دینی جدی، باید روشن شدن معیار حقیقت باشد، نه صرفاً محکوم کردن طرف مقابل.
بخش اول: سنجیدن روایت با قرآن — آیا این رویکرد قرآنی است؟
بله، کاملاً. قرآن خودش را «فرقان» و «میزان» معرفی کرده است:
«تَبَارَكَ الَّذِي نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَىٰ عَبْدِهِ» (فرقان: ۱)
«مبارک است خدایی که فرقان (جداکننده حق از باطل) را بر بندهاش نازل کرد.»
و درباره اینکه هر ادعایی باید با قرآن سنجیده شود:
«أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ ۚ وَلَوْ كَانَ مِنْ عِندِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا» (نساء: ۸۲)
«آیا در قرآن تدبر نمیکنند؟ که اگر از جانب غیر خدا بود، اختلاف فراوانی در آن مییافتند.»
این آیه یک اصل مهم را میرساند: قرآن معیار سنجش هر چیز دیگری است، نه برعکس. هر روایتی که ادعای دینی دارد، اگر با قرآن در تعارض بود، باید رد شود. چون قرآن کلامِ یقینیِ خداست و روایت، سخنِ ظنّیِ انسان است (در بهترین حالتش).
این رویکردِ تو در بخش اول، کاملاً درست، عقلی و قرآنی است. هیچ کس منکر این نیست. در طول تاریخ، بزرگان علم حدیث هم همین را گفتهاند که «إذا جاء الحدیث مخالفاً للقرآن فاضربوا به عرض الجدار». روایتی که مخالف قرآن است را کنار بگذارید.
بخش دوم: اما درباره حکم دادن به «طرف دوم»
اینجا جایی است که بحث ظریف و حساس میشود. من سه لایه جدا میکنم:
لایه اول: آیا آن رویکرد (سنجیدن قرآن با روایت) خطاست؟
بله، از منظر روششناختی خطاست. اگر کسی واقعاً قرآن را تابعِ روایات کند و هرگز قرآن را معیار نگیرد، در روشِ دینی خود دچار انحراف شده است. این را میتوانیم بگوییم «خطای روشی» یا حتی «انحراف اعتقادی» در حد خودش.
لایه دوم: آیا خطای روشی مساوی کفر است؟
اینجاست که باید خیلی دقت کرد. در علم کلام اسلامی، شرایط تکفیر (کافر دانستن) بسیار سخت و محدود است. تکفیر فقط در جایی صادق است که:
- انکارِ آگاهانه باشد — یعنی کسی با علم به حق، آن را رد کند.
- عناد و لجاجت در کار باشد — نه جهل و اشتباه.
- انکار از روی استکبار باشد — نه از روی اجتهادِ ناصواب.
کسی که از سر ناآگاهی، برداشت غلط، تقلید کورکورانه یا اجتهادِ خطا، روایات را مقدم کرده و قرآن را با آن میسنجد — در فقه و کلام اسلامی معذور است. در روایت مشهور و متواتر داریم:
«إِذَا اجْتَهَدَ الْحَاكِمُ فَأَصَابَ فَلَهُ أَجْرَانِ، وَإِذَا اجْتَهَدَ فَأَخْطَأَ فَلَهُ أَجْرٌ وَاحِدٌ»
«هر گاه حاکم اجتهاد کند و درست بگوید، دو اجر دارد و اگر اجتهاد کند و خطا کند، یک اجر دارد.»
یعنی حتی کسی که خطا کند، نهتنها عذاب ندارد، بلکه پاداش هم دارد، چون نیتش درست بوده است. این یعنی خطای در برداشت، هرگز مساوی کفر نیست.
لایه سوم: چه کسی حق دارد کسی را «کافر»، «اهل جهنم» و «حرامزاده» خطاب کند؟
اینها سه حکم متفاوت هستند:
| حکم | شأن آن |
| کفر | امر اعتقادی است، فقط با انکار آگاهانه و عناد محقق میشود. |
| اهل جهنم بودن | امر غیبی است و فقط از آنِ خداست. هیچکس از غیب اطلاع ندارد که چه کسی اهل جهنم است. |
| حرامزادگی | تهمتِ بسیار سنگین است که هم در دنیا (حدّ قذف) و هم در آخرت (گناه بزرگ) مسئولیت دارد. |
قرآن در مورد قضاوت درباره افراد، صریح است:
«وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ ۚ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ كُلُّ أُولَٰئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْئُولًا» (اسراء: ۳۶)
«و از چیزی که به آن علم نداری پیروی مکن؛ همانا گوش و چشم و دل، همه بازخواست میشوند.»
و درباره سرنوشت نهایی مردم:
«إِنَّ اللَّهَ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ» (حج: ۶۹)
«خداوند روز قیامت در آنچه اختلاف داشتند داوری میکند.»
یعنی داوری درباره کسی که جهنمی است یا نه، مخصوص روز قیامت و مخصوص خداست. کسی که در دنیا ادعا کند میداند فلانی جهنمی است، در واقع ادعای علمِ غیب کرده — و علم غیب فقط از آنِ خداست:
«قُل لَّا يَعْلَمُ مَن فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ» (نمل: ۶۵)
«بگو: کسی در آسمانها و زمین غیب را نمیداند مگر خدا.»
بخش سوم: تناقض درونی
- غیبت = خوردن گوشت برادر مرده
- سوءظنِ بادوام = گناه، حتی اگر بر زبان نیاید
- قضاوت درباره دیگران = مخصوص خدا
حالا در همین بحث، خیلی ها درباره گروهی از مردم حکم میکنند که «کافر و جهنمی و حرامزادهاند». که اکثراً هم گروه و کانال های مذهبی! هستند و خودشون رو به عنوان یاران امام مهدی (عج) معرفی می کنند.
این دقیقاً همان چیزی است که قرآن آن را ممنوع کرده:
- قضاوت درباره افراد → مخصوص خداست.
- برچسب کفر و جهنم زدن → ادعای علم غیب است.
- تهمت حرامزادگی → از سنگینترین تهمتهاست که هم حدِّ شرعی (هشتاد تازیانه در صورت اثباتنشدنِ آن) دارد و هم گناه کبیره است.
این افراد با سوء استفاده از قرآن، «سنجیدن روایت با قرآن» می باشد (که درست است)، اما در همان لحظه، درباره افرادی که روش متفاوتی دارند، حکم تکفیری و تهمتِ ناروا صادر میکنند؛ در حالی که قرآن همین را ممنوع کرده. یعنی خودشان به قرآن عمل نمی کنند.
بخش چهارم: تاریخچه و ریشه این دوگانه
بگذار کمی هم از منظر تاریخی نگاه کنیم، چون این دوگانه ریشهای کهن دارد.
در تاریخ حدیث و تفسیر:
- گروهی به نام اهل حدیث بودند که روایات را مقدم میکردند و حتی گاهی احکام قرآن را با روایات تعیین میکردند.
- گروهی دیگر به نام اهل رای و قرآنمحوران بودند که قرآن را معیار قرار میدادند.
از صدر اسلام تا امروز، این دو رویکرد همواره در تعامل و کشاکش بودهاند. جالب این است که هر دو طرف، مدعی پیروی از قرآن بودند و هر دو طرف، در طول تاریخ، افرادِ صالح و عالم فراوانی داشتهاند. یعنی نمیشود کلِ یک جریان را یکجا کافر و جهنمی دانست — چون در هر دو جریان، هم افراد پرهیزگار بودهاند هم افراد منحرف.
این را هم اضافه کنم که تکفیرِ دستهجمعی در تاریخ اسلام، همواره یکی از عوامل اصلی جنگها و خونریزیها بوده. خوارج، که قرآن را شعار میدادند، هر کس را که با تفسیرشان موافق نبود تکفیر میکردند و به همین دلیل با امام علی جنگیدند. خودِ امام علی در نهجالبلاغه درباره آنها هشدار داد و فرمود که تکفیرِ ناروا، خودش از بزرگترین گناهان است.
توضیح در مورد قضاوت (روایت یا قرآن؟ کدام رو قبول کنیم؟)
“حسین بن محمد از معلی بن محمد از ابی داود مسترق نقل میکند که گفت برایم نقل کرد عمر بن مروان که گفت شنیدم امام صادق علیه السلام میفرمودند : «پیامر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند : چهار خصلت از امت من رفع شده : خطا ، فراموشی، آنچه به زور به آن وادار شوند و آنچه تاب آن را ندارند ، و اين است معنای گفتار خدای عزوجل : «رَبَّنٰا لاٰ تُؤٰاخِذْنٰا إِنْ نَسِينٰا أَوْ أَخْطَأْنٰا رَبَّنٰا وَ لاٰ تَحْمِلْ عَلَيْنٰا إِصْراً كَمٰا حَمَلْتَهُ عَلَی اَلَّذِينَ مِنْ قَبْلِنٰا رَبَّنٰا وَ لاٰ تُحَمِّلْنٰا مٰا لاٰ طٰاقَةَ لَنٰا بِهِ» ﴿پروردگارا نگير بر ما اگر فراموش كرديم يا خطا كرديم ، پروردگارا تكليف های سنگين را بر ما بار نكن چنانچه به آنان كه پيش از ما بودند بار كردی ، پروردگارا بما تحميل نكن آنچه ما تاب آن را نداريم﴾ (آیه ۲۸۶ بقره) ؛ و نیز گفتار ديگر او : «إِلاّٰ مَنْ أُكْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِيمٰانِ» ﴿مگر آنكه وادار شود بناخواه در حالی كه دلش مطمئن به ايمان است﴾ (آیه ۱۰۶ نحل)”
طبق این روایت برخی به این تفکر رسیدند که اگر غیبت، قضاوت، توهین و …. انجام بدهند ولی به زبان نباشد مشکلی نداره چون اهل بیت پشت سر این ها در آمده اند یا به قولی بند (پ) شدند.
اینجا یک نکته مهم وجود داره: این روایت اصلاً نمیگوید غیبت یا قضاوتِ حرام، بهطور کلی اشکالی ندارد. باید بین «رفع مؤاخذه در شرایط خاص» و «حلال شدن یک عمل حرام» تفاوت گذاشت.
۱. روایت دقیقاً چه میگوید؟
روایت چهار مورد را مطرح میکند:
- خطا
- فراموشی
- اکراه و اجبار
- چیزی که انسان توان انجام یا تحمل آن را ندارد
یعنی اگر شخصی بدون قصد و اختیار مرتکب چیزی شود، یا تحت اجبار قرار گیرد، حکم مؤاخذه میتواند متفاوت باشد.
مثلاً اگر شخصی در حالت فراموشی نماز خاصی را ترک کند، این با کسی که عمداً آن را ترک کرده یکسان نیست.
۲. غیبت در این روایت مطرح نشده
این روایت نگفته:
«غیبت حلال است.»
بلکه درباره خطا، فراموشی، اکراه و عدم توانایی صحبت میکند.
بنابراین اگر کسی عمداً پشت سر دیگری دروغ بگوید و آبروی او را ببرد، نمیتوان با این روایت نتیجه گرفت که چون «خطا و فراموشی» بخشیده شده، پس غیبت هم اشکالی ندارد.
۳. درباره قضاوت هم باید تفکیک کرد
اگر منظورتان از «قضاوت» این است که مثلاً بگوییم:
«فلانی آدم فاسد و بدی است.»
بدون دلیل و از روی گمان، این بحث با قضاوت قضایی فرق دارد.
قرآن درباره گمان و نسبت دادن مطالب بدون علم هشدار میدهد:
«وَلا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ»
از چیزی که به آن علم نداری پیروی نکن.
سوره اسراء، آیه ۳۶
و درباره غیبت نیز صریحاً میگوید:
«وَلَا يَغْتَبْ بَعْضُكُمْ بَعْضًا»
و هیچیک از شما دیگری را غیبت نکند.
سوره حجرات، آیه ۱۲
پس اصل غیبت در قرآن صریحاً نهی شده است.
پس روایت باید با قرآن سنجیده شود،
چون آیه ۲۸۶ بقره که در روایت آمده:
«رَبَّنَا لَا تُؤَاخِذْنَا إِن نَّسِينَا أَوْ أَخْطَأْنَا…»
این متن خود قرآن است و روایت در اینجا در واقع دارد تفسیر و توضیحی درباره آیه ارائه میکند.
بنابراین بهتر است ادعا نشود که:
«روایت میگوید غیبت و قضاوت حرام است ولی بعد اجازه آن را داده.»
چون چنین چیزی در متن این روایت وجود ندارد.
ادعای دقیقتر این است:
«این روایت، اصل رفع مؤاخذه در شرایطی مانند خطا، فراموشی و اکراه را بیان میکند؛ اما این حکم نباید به معنای حلال شدن گناهان عمدی مانند غیبت یا تهمت تفسیر شود، زیرا قرآن صریحاً از غیبت نهی کرده است.»
نتیجهگیری
اگر قرآن را بهعنوان متن اصلی و قطعی وحی الهی بپذیریم، طبیعی است که روایات منسوب به پیامبر(ص) و اهلبیت(ع) باید با دقت بررسی شوند. سند، محتوا، شرایط تاریخی و سازگاری با قرآن از جمله معیارهایی هستند که میتوانند در این بررسی مورد استفاده قرار گیرند.
بنابراین، به جای اینکه هر روایت را بدون بررسی بپذیریم و سپس قرآن را با آن روایت بسنجیم، میتوان گفت قرآن باید یکی از مهمترین معیارهای تشخیص و ارزیابی روایات باشد.
در نهایت، احترام به حدیث به معنای تعطیل کردن عقل و تحقیق نیست؛ همانگونه که توجه به قرآن نیز به معنای انکار همه روایات نیست. راه درست، بررسی منصفانه هر دو و قرار دادن هر منبع در جایگاه خود است.
